The Glamorgan-Gwent Archaeological Trust Ltd.

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Ardaloedd Cymeriad

Mynydd Margam

016 Ton Mawr


Coed Ton Mawr.

HLCA 016 Ton Mawr

Tirwedd amaethyddol caeedig gyda tharddiadau canoloesol posibl (neu gynharach); anheddiad/caeau l-ganoloesol; ffiniau caeau pendant; Coetir Hynafol; llwybrau troed a llwybrau. Nôl i'r map


Cefndir Hanesyddol

Mae ardal tirwedd hanesyddol Ton Mawr, rhan o diroedd ystad Margam, a fu unwaith yn gysylltiedig ag Abaty margam, yn cynnwys ardal a oedd yn wyndwyn yn draddodiadol (h.y. 'Ton' neu 'Tir Porfa'), hynny yw tir pori a thir braenar yn cylchdroi. Mae cynllun caeau'r ardal, a sefydlwyd erbyn dechrau'r 19eg ganrif wedi datblygu ers hynny; dangosir caeau rheolaidd a llinellol ar arolwg 1814 gyda lleiniau niferus neu llain-gaeau, yn dyddio o'r cyfnod canoloesol neu l-ganoloesol cynnar, yn l pob tebyg. Erbyn cyhoeddi argraffiad 1af map AO 6" roedd llawer o'r rhai olaf hyn wedi eu cyfuno ac roedd y patrwm caeau wedi ei symleiddio i greu'r system sydd ar waith heddiw. Mae'n debygol y bydd ffiniau o ddyddiad canoloesol yn parhau wedi eu ffosileiddio yn y patrwm caeau sydd wedi goroesi.

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Disgrifir Ton Mawr fel tirwedd amaethyddol l-ganoloesol caeedig gyda tharddiadau canoloesol posibl (neu darddiadau cynharach). Nid yw adnodd archeolegol yr ardal i raddau helaeth yn hysbys, er bod ei agosrwydd at ardaloedd cyfagos sydd llawer iawn o gynnwys archeolegol megis HLCA 001 Abaty a Chastell Margam a HLCA 015 Parc Uchaf a Thon-y-grugos yn awgrymu bod dangosyddion posibl eraill o bwys yno nas darganfuwyd eto. Y prif nodweddion yw'r anheddiad l-ganoloesol, h.y. Fferm Ton Mawr, a chaeau datblygedig o faint canolig cymharol reolaidd, wedi eu gosod ar hyd llethrau is Moel Ton Mawr sy'n wynebu'r de-orllewin, ynghyd ffiniau caeau pendant, yn cynnwys cloddiau, waliau sychion a gwrychoedd. Er ei fod yn llwybr pwysig o Goetir Hynafol, mae Coed Ton-mawr yn diffinio ymyl ddeheuol yr ardal ar hyd Graig-goch. Mae nodweddion eraill yn cynnwys llwybrau troed a llwybrau amaethyddol.