The Glamorgan-Gwent Archaeological Trust Ltd.

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Ardaloedd Cymeriad

Mynydd Margam

006 Eglwys Nunydd a Chwrt-y-defaid


Eglwys Nunydd a Chwrt-y-defaid.

HLCA 006 Eglwys Nunydd a Chwrt-y-defaid

Ardal amaethyddol a phreswyl gyda chysylltiadau hanesyddol pwysig; tirwedd eglwysig bwysig gyda tharddiadau cynnar; caeau o'r cyfnod l-ganoloesol; tirwedd archeolegol greiriol o anheddiad o'r cyfnodau canoloesol cynnar/canoloesol/l-ganoloesol; adeiladau cynhenid diddorol o'r cyfnod l-ganoloesol; gweddillion archeolegol claddedig ar ffurf darganfyddiadau (yn cynnwys cerrig arysgrifenedig) ac olion crasu/cnydau; coridor cysylltiadau pwysig (Rhufeinig a diweddarach). Nôl i'r map


Cefndir Hanesyddol

Mae ardal tirwedd hanesyddol Eglwys Nunydd a Chwrt-y-defaid yn rhan o ystad Margam yn gyfagos i brif goridor trafnidiaeth yr ardal, h.y. Stryd y Dwr, ffordd arfordirol a ddefnyddiwyd ers y cyfnod Rhufeinig, rhwng Castell-nedd (Nidum) a Chaerdydd ac yn y pen draw Caerllion. Mae'r ardal yn dirwedd eglwysig o gryn bwys ac yn safle anheddiad mynachaidd o'r cyfnod canoloesol cynnar sy'n gysylltiedig Santes Non, Mam Dewi Sant yng nghyffiniau fferm l-ganoloesol Eglwys Nunydd; tarddodd llawer o'r cerrig arysgrifedig a symudwyd i'r Amgueddfa ym Margam o'r ardal. Parhaodd pwysigrwydd eglwysig yr ardal gydag Abaty Sistersaidd Margam, pan ffermiwyd yr ardal o faenor fynachaidd ganoloesol Llanfugeilydd, Cwrt-y-defaid neu Faenor y Defaid gyda'i mynwent ganoloesol.

Mae nodweddion l-ganoloesol yn elfen bwysig ar y dirwedd heddiw, ac yn cynnwys clostir amaethyddol ac anheddiad. Ar wahn i weddillion fferm Eglwys Nunydd, mae aneddiadau l-ganoloesol nodedig eraill yn cynnwys yr Hen Barc, ty deulawr ar sip L o ddiwedd yr 17eg ganrif, gyda chegin ym mhen pellaf pob rhes a phyrth cerrig amrywiol, yn cynnwys un goruwchadail ar fracedi. Mae'r ty yn cynnwys grisiau o ddiwedd yr 17eg ganrif y dywedir iddo darddu o blasty Abaty Margam a gafodd ei ddymchwel.

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Disgrifir Eglwys Nunydd a Chwrt-y-defaid, ar y godre arfordirol isel, fel ardal amaethyddol a phreswyl gyda chysylltiadau hanesyddol pwysig. Mae'r ardal yn dirwedd eglwysig o gryn bwys. Gwyddys mai safle anheddiad mynachaidd canoloesol cynnar yn gysylltiedig Santes Non, Mam Dewi Sant oedd ardal fferm l-ganoloesol Eglwys Nunydd. Ategir pwysigrwydd eglwysig yr ardal gan fodolaeth maenor fynachaidd ganoloesol yn eiddo i Abaty Sistersaidd Margam.

Nodwedd gryfaf yr ardal heddiw yw ei thirwedd l-ganoloesol amrywiol o gaeau mawr afreolaidd/datblygedig a rheolaidd gyda choedlannau neu ddrysgoed o goetir llydanddail yma a thraw. Er bod tirwedd archeolegol greiriol yr ardal o anheddiad canoloesol cynnar/canoloesol o ddiddordeb, yr adeiladau amaethyddol l-ganoloesol sy'n sefyll yw'r elfen weledol fwyaf nodweddiadol o'r dirwedd bellach. Mae'r ardal yn cynnwys nifer o adeiladau cynhenid l-ganoloesol yn cynnwys yr Ysgubor ddegwm, adeiladau allan a'r ffermdy yn Eglwys Nunydd, ty pedair uned chyntedd grisiau canolog yr Hen Barc (17eg ganrif, rhestredig gradd II), yr ysgubor yn Nhy Cynffig a Bythynnodd Cwrt-y-defaid o'r 18fed ganrif, er enghraifft.

Mae gweddillion archeolegol claddedig yn nodweddion eraill llai gweledol ond pwysig serch hynny, yn amrywio o ddarganfyddiadau (yn cynnwys cerrig arysgrifedig canoloesol) i olion crasu/cnydau. Ffurfiodd yr ardal goridor trafnidiaeth/cysylltiadau pwysig hefyd o'r cyfnod cynhanesyddol hyd at heddiw, ac mae ffordd y B4283, sef ffordd ganoloesol Stryd y Dwr (a elwir hefyd yn Heol y Sheet, Heol Las, ac ati) a phriffordd bresennol yr A48 yn ffinio hi.

Ychwanegiad diweddar i gymeriad adeiledig yr ardal yw'r clwstwr dwys o dai neu'r anheddiad cnewyllol cynlluniedig o dai safonol o amgylch fferm l-ganoloesol addasedig Eglwys Nunydd.