The Glamorgan-Gwent Archaeological Trust Ltd.

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Ardaloedd Cymeriad

Gwyr

040 Scurlage a Berry


Ffoto o Scurlage a Berry

HLCA040 Scurlage a Berry

Tirwedd a chyn-ganolfannau maenoraidd l-ganoloesol/canoloesol (Scurlage Castle - lleyg; Berry - mynachaidd): caelun lled-reolaidd l-ganoloesol; anheddiad clystyrog canoloesol/l-ganoloesol Scurlage Castle sy'n llai o faint erbyn hyn ac anheddiad llinellol Berry; archeoleg greiriol a chladdedig; gweithgarwch echdynnu a phrosesu calchfaen. Nôl i'r map


Cefndir Hanesyddol

Mae ardal tirwedd hanesyddol Scurlage a Berry yn cyfateb fwy neu lai i ffi marchog ganoloesol Scurlage Castle a Maenor Berry a oedd yn eiddo i Farchogion Sant Ioan. Tybiwyd bod yr ardal, ar ddechrau'r cyfnod canoloesol, yn rhan o faenor Gymreig lawer helaethach, goroesodd olion yr ystd fawr hon ar raddfa lawer llai ar l iddi gael ei rhannu o dan reolaeth Eingl-Normanaidd. Lleolid yr ardal yn wreiddiol o fewn Cwmwd canoloesol Cymreig Gwyr, yng nghantref Eginog, yn ddiweddarach rhannwyd yr ardal hon rhwng ffi marchog Scurlage Castle, a Berry a roddwyd i Farchogion Sant Ioan, a daeth yn ddaliad yng NGwyr Is Coed. Yn ystod yr ad-drefnu a welwyd yn y cyfnod l-ganoloesol roedd yr ardal yn rhan o Gantref Abertawe yn Sir Morgannwg.

Mae anheddiad yn dyddio o'r Oes Haearn yng Nghoedwig Berry a darn arian Rhufeinig a ddarganfuwyd yn tystio i weithgarwch anheddu o ddiwedd y cyfnod cynhanesyddol o leiaf. Erbyn dechrau'r cyfnod canoloesol, mae'n debyg bod yr ardal yn rhan o uned neu faenor Gymreig helaethach Landimr, a bod y daliad helaethach hwn wedi'i rannu erbyn diwedd y ddeuddegfed ganrif o ganlyniad i roddion i urddau crefyddol a chreu is-ffoedd (Draisey 2002). Ymddengys fod ardal Scurlage a Berry fel endid ar wahn yn dyddio o tua 1202, pan symudodd y teulu Scurlage i Fro Gwyr a dod yn Arglwyddi Scurlage Castle. Mae Nicholl yn awgrymu efallai i'r teulu Scurlage ymsefydlu ar dir a oedd wedi'i gerfio allan o'r hyn a fuasai'n diriogaeth hen Briordy Cymreig Llangynydd (Nicholl 1936, 136-137). Ystyrir bod cyfeiriadau diweddarach sy'n honni bod yr ardal yn un o Ffoedd Hynafol Gwyr yn annibynadwy (Nicholl 1936, 168; Draisey 2000, 14-15).

Mae Nicholl yn nodi mai etifeddes oedd yr olaf yn llinach y teulu Scurlage o Scurlage Castle, gwraig aelod o'r teulu Mansel, a etifeddodd, ar y cyd 'r teulu de Stakepole, eu heiddo yng nghanol y 14eg ganrif (Nicholl 1936, 136 a 185). Ac yntau'n ysgrifennu yn yr unfed ganrif ar bymtheg mae Rice Merrick yn nodi bod Scurlage yn un o Gestyll neu Ystdau (Piles) Gwyr (James 1983, 116), yn ystod y cyfnod perthynai arglwyddiaeth Scurlage i Syr Edward Mansel, marchog (James 1983, 121).

Dengys argraffiad cyntaf map 25 modfedd yr AO gynllun yr anheddiad, nad yw wedi newid fawr ddim ar wahn i fn newidiadau a wnaed yn ystod yr ugeinfed ganrif. Ar ben hynny ymddengys na fu fawr ddim newid yn y patrwm caeau ychwaith ar wahn i rywfaint o weithgarwch cyfuno caeau. Mae patrwm caeau'r ardal gyfan yn ei le erbyn diwedd y 18fed ganrif (map ystd 1785) ac ni nodir fawr ddim newidiadau drwy gydol y 19eg ganrif a'r 20fed ganrif (map degwm dyddiedig tua 1840; argraffiad 1af, 2il argraffiad a 3ydd argraffiad map yr AO). Dangosir prif anheddiad amaethyddol Scurlage Castle fel grwp clystyrog o ffermydd l-ganoloesol ac adeiladau allan cysylltiedig wedi'u lleoli o fewn matrics o gaeau ac iardiau bach wrth gyffordd rhwng y ffordd o Landdewi i Port-Eynon a'r ln/llwybrau i'r system gaeau gysylltiedig. Cynhwysai ffermydd l-ganoloesol yr anheddiad hwn ffermydd ac adeiladau allan Fferm Scurlage Court (Fferm Scurlage Castle ar fap ystd 1785) a Fferm Scurlage Castle (Gorllewin) sydd wedi'u trefnu ar sip L. Ychwanegwyd yr olaf yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac mae wedi'i gosod yn l ac i'r dwyrain o'r briffordd sy'n rhedeg o'r gogledd i'r de. Dangosir hefyd rhes linellol hir Scurlage House (1785) neu Scurlage Castle, yr ymddengys fod yr olaf yn cynnwys olion y castell canoloesol a ddangosir fel darn byr o wal i'r gorllewin. Saif grwp o adeiladau min ffordd ag iardiau nas enwir ychydig ymhellach i'r gorllewin, bythynnod gweithwyr amaethyddol yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn l pob tebyg (nis dangosir ar fap ystd 1785). Credir i Scurlage gael ei sefydlu ar anheddiad canoloesol cynharach a gall gynrychioli bentref canoloesol suddedig. Anheddiad l-ganoloesol llinellol Berry a leolir yn nherfynau de-ddwyreiniol yr ardal sy'n cynnwys Fferm Berry, Berry Hall, a Berry yw'r prif anheddiad arall ar argraffiad cyntaf map yr AO. Mae tystiolaeth map yr AO yn awgrymu y gall llawer o ffermydd ac adeiladau cysylltiedig yr anheddiad hwn fod wedi'u hymgorffori o fewn adeiladau amaethyddol y ffermydd helaethach sy'n dyddio o'r ugeinfed ganrif. Mae'r argraffiad cyntaf hefyd yn dangos pedair chwarel ac odynau calch cysylltiedig sydd wedi'u gwasgaru at ei gilydd trwy'r caelun, y mae pob un ohonynt yn segur. Mae'n debyg bod yr odynau hyn, am eu bod yn bell o brif linellau cyswllt a mannau llwytho llongau ar yr arfordir, yn gysylltiedig gwelliannau amaethyddol l-ganoloesol lleol a ysgogwyd gan ystd y teulu Mansel ac mae'n debyg eu bod yn dyddio o'r ddeunawfed ganrif neu ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg.