The Glamorgan-Gwent Archaeological Trust Ltd.

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Ardaloedd Cymeriad

Gwyr

037 Reynoldston


Ffoto o Reynoldston

HLCA037 Reynoldston

Tirwedd anheddu a thirwedd amaethyddol a chanolfan faenoraidd l-ganoloesol/canoloesol: cyn-anheddiad canoloesol; caelun amrywiol; craidd anheddiad organig; ffermydd gwasgaredig; eglwys ganoloesol; nodweddion amddiffynnol domestig cynhanesyddol; coetir gweddilliol; a chysylltiadau hanesyddol. Nôl i'r map


Cefndir Hanesyddol

Mae ardal tirwedd hanesyddol Reynoldston yn cynrychioli cyn-brif-faenor Reynoldston ac eithrio ystd Stouthall. Mae ffiniau'r ardal yn hirsefydlog ac maent yn dilyn nant i'r de, cwr Tir Comin Cefn Bryn i'r gogledd ac i'r dwyrain a'r ln o Puck's Hollow i Frog Moor i'r gorllewin.

Nid oes amheuaeth na fu pobl yn byw yn yr ardal hon yn ystod y cyfnod cynhanesyddol o gofio ei lleoliad gerllaw Cefn Bryn, mae olion yma yn cynnwys beddrodau siambrog Neolithig yn ogystal nifer fawr o henebion yn dyddio o'r Oes Efydd. Dywedir bod maen hir (00163w) y tybir ei fod yn dyddio o'r Oes Efydd yn yr ardal; fodd bynnag, ni welwyd y maen hir hwn ers y 1970au. Ystyrir bod gwersyll Reynoldston (00161w; 94607; SAM GM195) yn dyddio o'r Oes Haearn ac ymddengys i bobl barhau i fyw yno i mewn i'r cyfnod Rhufeinig, fel y dengys crochenwaith Rhufeinig a ddarganfuwyd ar y safle, a gofnodwyd gan Samuel Lewis ym 1833. Mae'n bosibl i'r safle hwn barhau i gael ei ddefnyddio i mewn i'r cyfnod canoloesol, a thybir mai hwn oedd safle gwreiddiol ty canoloesol y teulu Lucas cyn Brynfield (gweler isod).

Lleolid yr ardal hon yn wreiddiol o fewn Cwmwd canoloesol Cymreig Gwyr, israniad o Gantref Eginog. Yn ystod yr ad-drefnu a welwyd yn y cyfnod l-ganoloesol ffurfiai'r ardal blwyf Reynoldston yng Nghantref Abertawe, yn Sir Morgannwg. Mae Samuel Lewis yn awgrymu i'r faenor gael ei henw o Reginald de Breos. Rhestrir Reynoldston fel 'hen ffiff marchog' mewn siarter ddyddiedig 1306, fodd bynnag ystyrir bod y siarter hon yn adlewyrchu uchelgeisiau tiriogaethol y person a oedd yn gyfrifol amdani, sef William de Breos VII, ac felly mae'n amheus. Awgrymwyd bod maenor Reynoldston ynghyd 'r rhan ohoni sydd ar wahn yn rhan o is-faenor Weble, ac yn rhan o Arglwyddiaeth Landimr (Nicholl 1936, 40). Credir bod yr ardal hon, ar ddechrau'r cyfnod canoloesol cyn y Goresgyniad Normanaidd, wedi'i lleoli o fewn terfynau maenor Gymreig helaeth, a gynhwysai derfynau gorllewinol a gogleddol Bro Gwyr.

Gwyddom fod maenor Reynoldston yn eiddo i'r teulu Vernon o Haddon Hall yn Swydd Derby o'r bedwaredd ganrif ar ddeg tan farwolaeth Syr George Vernon ym 1567. Fe'i trosglwyddwyd trwy briodas i Syr Thomas Stanley o Tong, Sir Amwythig ac fe'i gwerthwyd wedyn ym 1574 i Syr Edward Herbert, mab ieuengaf Iarll 1af Penfro (James 1983, 184). Mae arolwg Gabriel Powell o arglwyddiaeth Gwyr ym 1764, sy'n seiliedig ar arolwg diweddaredig dyddiedig 1630 a 1665, yn ein hysbysu bod maenor Reynoldston ym meddiant y plentyn ifanc Thomas Mansel Talbot. Mae'r arolwg hwn ac arolygon cynharach yn manylu ar ffiniau'r rhan o'r faenor a oedd ar wahn, sy'n dilyn y ffin y gymuned bresennol.

Mae'n bosibl bod i'r ardal darddiad eglwysig cynharach o gofio i Groes Biler yn dyddio o'r nawfed ganrif (00163w; SAM GM089) gael ei darganfod gerllaw yn Stouthall. Mae eglwys bresennol St George (00107w; 229655; LB 22848 II) yn sefyll ar safle'r eglwys ganoloesol y tybir iddi gael ei sefydlu gan Syr Reginald de Breos yn y drydedd ganrif ar ddeg (Carlisle 1811). Ffenestr lansed aflem uwch yn wal ddeheuol y gangell yw'r unig nodwedd o'r eglwys hon sydd wedi goroesi (Orrin 1979). Goroesodd yr eglwys ganoloesol tan 1866, ac erbyn hynny roedd mewn cyflwr dirywiedig. Yn l disgrifiad Glynne o'r eglwys dyddiedig 1849 roedd ganddi gorff, cangell, clochdy gorllewinol a phortsh bwa cangell 'pigfain, syml iawn' a'r hyn yr ymddengys eu bod yn grogrisiau ar yr ochr ogleddol, ffenestr lansed bengron ar wal ddeheuol y gangell (y cyfeiriwyd ati uchod) a dim ffenestri ar yr ochr ogleddol (Evans 1998).

Parhaodd Reynoldston i fod yn anheddiad eithaf bach tan fap 1784. Lleolid yr eglwys gerllaw lawnt y pentref o fewn mynwent amlochrog (05251w). Roedd prif graidd y pentref wedi'i gyfyngu i ardal fach o amgylch yr eglwys a gynhwysai ddaliadau gwasgaredig i'r gogledd, ac i'r gogledd-ddwyrain lleolid daliadau llai o faint ar gwr y tir comin a cheid clwstwr o fythynnod i'r de o'r eglwys o amgylch y brif groesffordd. Heddiw Box Farm yw enw'r brif fferm a ddangosir ar y map ychydig i'r de o'r eglwys (01716w; 18073) ac mae'n bosibl ei bod yn dyddio o'r ail ganrif ar bymtheg. Lleolid ffermydd gwasgaredig l-ganoloesol ar hyd cwr y tir comin i'r gorllewin ac i'r dwyrain o'r eglwys, cynhwysai'r ffermydd hyn bryd hynny Little Reynoldston a Hill's Farm sydd hefyd yn dyddio o'r ail ganrif ar bymtheg o leiaf. Lleolid pwll dyfrio gwartheg o fewn lawnt y pentref, yn tarddu o ffynnon ar y tir comin. Am fod yr anheddiad yn agos i'r tir comin roedd yn bosibl gweithredu system amaethyddol ddeuol a gyfunai gaeau r ar gyfer ffermio a thir comin ar gyfer pori da byw. Y teuluoedd Hancorne, Popkins a Lucas oedd y prif berchenogion tir bryd hynny, fodd bynnag, roedd rhandiroedd i'w gweld o hyd, er bod llawer o'r daliadau wedi dechrau cael eu cyfuno.

Dengys map degwm 1838 ragor o aneddiadau ar hyd cwr y tir comin yn ogystal rhai datblygiadau strimynnog ar hyd y briffordd o Gefn Bryn a redai o'r gogledd i'r de, gan gynnwys Bwthyn Grove. Ymddengys fod y mwyafrif o ffermydd wedi hen ymsefydlu ac mae ychwanegiadau wedi'u gwneud i Hill's Farm (02683w; 19030) a Little Reynoldston yn arbennig. Ychydig iawn o lain-gaeau a oedd ar l erbyn hynny, ac roedd y system gaeau wedi'i chyfuno i greu caeau bach afreolaidd eu sip yr oedd gan lawer ohonynt gorneli crwn. Ymddengys fod dau fwthyn yn dwyn yr enwau bwthyn Brooke a Park View a safai yn yr ardal i'r de o Box Farm yn yr un lleoliad ar argraffiad cyntaf map yr AO a map ystd dyddiedig 1784, gallai hyn awgrymu eu bod yn cynrychioli anheddau domestig cynharach a oedd wedi goroesi, ond, byddai angen cadarnhau hynny trwy wneud rhagor o ymchwil ac archwiliadau maes. Ar ben hynny, mae'n bosibl bod llawer o'r daliadau a bythynnod llai o faint a sefydlwyd yn ystod y ddeunawfed ganrif ar hyd cyrion y tir comin i'r gogledd-ddwyrain o'r eglwys wedi'u disodli, yn rhannol, gan adeiladau newydd erbyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, proses sydd wedi parhau hyd heddiw. Ymddengys fod llawer o'r ffermydd anghysbell yn dyddio o'r ddeunawfed ganrif o leiaf ac mae'n bosibl iddynt gael eu sefydlu ar ffermydd canoloesol. Mae Fferm Hayes a Corner House yn ffermydd gwasgaredig yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae'r system gaeau a welir heddiw yn cynrychioli i raddau helaeth yr un a ddangosir ar argraffiad cyntaf map yr AO ac eithrio ambell i ffin cae y cafwyd gwared hi.

Roedd Brynfield House (01494w; 18124) a leolir ychydig islaw cwr y tir comin, i'r gogledd o'r cloddwaith (00161w) yn rhan o ystd y teulu Lucas, sef Stouthall. Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif roedd y ty, a elwid bryd hynny yn Shepherds Lodge, yn adfeiliedig. Fe'i hailadeiladwyd yn ddiweddarach gan ddaliwr y brydles y Parchedig James Edwards, Rheithor Reynoldston (Thompson a Lucas 1995). Bu'r Cyrnol John Nicholas Lucas yn byw yn y ty ar l hynny cyn iddo gael ei gymryd ar brydles gan Syr Gardener Wilkinson a'i wraig Caroline (Lucas cyn iddi briodi) ym 1866 (Thompson 1995). Awgrymodd P. J. Williams yn y 1920au mai'r cloddwaith, o fewn tiroedd ty Brynfield oedd lleoliad canoloesol gwreiddiol cartref y teulu Lucas. Pan oedd y ty yn Brynfield yn cael ei adnewyddu, darganfu Wilkinson wydr paentiedig wrth waelod hen wal; dyddiwyd y gwydr hwn ers hynny i tua 1400 ac mae'n dod o Loegr, sy'n awgrymu adeilad cynnar o statws uchel.

Datblygodd Reynoldston yn anheddiad mwy sylweddol erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ar ddiwedd y ganrif roedd ganddo swyddfa bost, gwesty, capel Methodistaidd, bragdy (33314), gof a rheithordy, ac mae tystiolaeth ddogfennol yn dangos i bobl y pentref barhau i ddilyn crefftau gwledig traddodiadol. Yn debyg i weddill Bro Gwyr darparai chwareli ac odynau calch lleol (02467w) galch i'w ddefnyddio at ddibenion amaethyddol. Yn ddiau roedd ffeiriau blynyddol yn ddigwyddiad mawr yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yn draddodiadol cynhelid ffeiriau cynhaeaf yng nghanol mis Medi. Cynhelid y rhain ar yr Upper Green y tu allan i Westy'r King Arthur a chynhwysent amrywiaeth o stondinau.

Ailadeiladwyd eglwys St George rhwng 1866-67 ar gais y Parchedig John Davies. Adeiladwyd yr eglwys, a gynlluniwyd gan Prichard a Sneddon, Whitehall, ar sylfeini'r eglwys gynharach ac roedd corff yr eglwys hon yn fwy na chorff yr eglwys wreiddiol. Cynhwysai gorff yr eglwys, cangell, adenydd y gogledd, clochdy i'r gorllewin, portsh i'r de a festri. Mae cofebau yn dyddio o'r ail ganrif ar bymtheg a'r ddeunawfed ganrif sydd wedi'u cyflwyno i'r teulu Lucas wedi'u gosod ar waliau'r adenydd a chorff yr eglwys (Evans 1998). Ym 1906 ychwanegwyd festri fach yn ongl ogledd-orllewinol yr adenydd a chorff yr eglwys, a gosodwyd cyfarpar gwresogi yn islawr y festri.

Ychydig o flynyddoedd yn ddiweddarach (1869) sefydlwyd capel Methodist Wesleaidd (9643) gerllaw cwr y tir comin i'r gogledd-ddwyrain o eglwys St George. Roedd hyn yn ddigwyddiad hirddisgwyliedig am fod Methodistiaeth yn Reynoldston wedi'i sefydlu'n gadarn ers diwedd y ddeunawfed ganrif, ac yn aml byddai pregethu yn digwydd yng nghartrefi pobl. Thomas Coghlan oedd y gweinidog Methodist mwyaf adnabyddus (Neilson 1989) a fu'n pregethu ledled Bro Gwyr i mewn i'w nawdegau. Daeth Coghlan, sef gof y pentref, i Reynoldston ym 1867 ac roedd yn uchel ei barch yn y gymuned, a chwaraeai rl weithredol mewn bywyd cyhoeddus ac wrth gefnogi hawliau'r rhai a oedd yn berchen ar dyddynnod a gweithwyr. Mae da byw yn parhau i gael eu pori ar y tir comin.

Gwelwyd y twf mwyaf sylweddol yn Reynoldston yn yr ugeinfed ganrif yn arbennig yn ystod ail hanner y ganrif. Cynhwysai hynny yn bennaf ddatblygiadau strimynnog ar hyd y briffordd sy'n rhedeg ar hyd cwr y tir comin i'r de-ddwyrain o Brynfield heibio i Little Reynoldston. Ar ben hynny gwnaed rhywfaint o waith mewnlenwi yn y clwstwr canolog ac ymestynnwyd canol y pentref tua'r gorllewin. Mae gwaith datblygu tameidiog yn yr ardal ar gyfer tai yn dal i fynd rhagddo.