The Glamorgan-Gwent Archaeological Trust Ltd.

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Ardaloedd Cymeriad

Blaenafon

015 Llan-ffwyst


Terraced housing, The Cutting, Llanfoist: view to the north.

HLCA 015 Llan-ffwyst

Anheddiad gwledig bach: anheddiad strimynnog yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg ac ystadau cynlluniedig yn dyddio o'r ugeinfed ganrif. Amrywiaeth o dai domestig, adeiladau brodorol, tai diwydiannol a chymdeithasol. Rhwydweithiau trafnidiaeth yn cynnwys ffordd a chysylltiadau Glanfa Llan-ffwyst a'r gamlas (HLCA013). Mn nodweddion prosesu diwydiannol.Nl i'r map


Cefndir Hanesyddol

Mae ardal tirwedd hanesyddol Llan-ffwyst yn adlewyrchu'r anheddiad presennol. Sefydlwyd Llan-ffwyst yn y cyfnod canoloesol; credir i'r eglwys, y gwyddom ei bod yn bodoli erbyn 1254, gael ei sefydlu ar ddechrau'r cyfnod canoloesol gan Ffwyst, offeiriad o goleg Sant Seiriol ar Ynys Mn. Ailadeiladwyd yr adeilad presennol (Rhestredig: Gradd II) yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Wedi'i lleoli yn y fynwent mae croes yn dyddio o ddiwedd y cyfnod canoloesol (SAM: MM306).

Tan y bedwaredd ganrif ar bymtheg arhosodd yn anheddiad bach, a gwasanaethai eglwys plwyf Llan-ffwyst blwyf o ffermydd gwasgaredig ac ystadau maenoraidd; lleolir cartrefi'r prif berchenogion tir, megis Grove Farm, y tu allan i ffin y HLCA bresennol. O fewn yr ardal ei hun, mae'n debyg i Waterloo House (Rhestredig: Gradd II), ffermdy yn dyddio o ddechrau'r cyfnod l-ganoloesol, a elwid gynt yn Faerdy (sef Ty'r Maer) gael ei sefydlu yn y cyfnod canoloesol; fe'i trowyd yn dafarn, sef y Waterloo Inn, ar ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae Blorenge Cottage, annedd a newidiwyd sy'n dyddio o'r ail ganrif ar bymtheg ac a leolir ar gwr yr ardal, yn enghraifft arall sydd wedi goroesi.

Ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg adeiladwyd rhai filu, mewn clwstwr i'r gorllewin o Eglwys Llan-ffwyst, er enghraifft Dan-y-Blorenge a The Laurels (South Lodge). Cynyddodd gweithgarwch anheddu ymhellach a chafwyd datblygiadau strimynnog yn cynnwys bythynnod diwydiannol ar hyd y priffyrdd o ganlyniad i dwf diwydiant yn yr ardal; terfynodd Tramffordd Hill yn iard lo Llan-ffwyst a gerllaw roedd cefnen ac arni odynau calch a gefail. Ar l adeiladu Rheilffordd Merthyr Tudful, Tredegar a'r Fenni ym 1862, adeiladwyd rhagor o fythynnod gweithwyr ar hyd 'The Cutting'. Erbyn y 1880au roedd gan Lan-ffwyst ysgol a bragdy, fodd bynnag, bryd hynny roedd y rhan fwyaf o'r tir yn yr ardal yn dal i gael ei ddefnyddio at ddibenion amaethyddol neu roedd yn cael ei weithio fel rhandiroedd.

Dim ond yn yr ugeinfed ganrif y cafwyd gwaith datblygu ar raddfa fawr yn yr ardal. Erbyn y 1960au roedd yr ardal rhwng Kiln Road a Gipsy Lane wedi datblygu ac roedd maes chwarae a phafiliwn gerllaw Glannant-y-llan. Gwnaed cryn dipyn o waith mewnlenwi yn ystod ail hanner y ganrif i greu'r naws gryno bresennol sydd gan yr ardal.

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Erbyn hyn mae Llan-ffwyst, anheddiad gwledig bach yn seiliedig ar ganolbwynt plwyf canoloesol, a nodweddid yn wreiddiol gan wasgariad llac o ffermydd 'wedi'u canoli' ar eglwys blwyf ganoloesol, yn cynnwys gan mwyaf ddatblygiadau tai yn dyddio o'r ugeinfed ganrif, ystadau tai cyngor yn dyddio o'r 1930-60au yn bennaf, gan gynnwys Dumfries Close a Woodland Crescent, yr oedd gan yr olaf doeau teils yn arddull Mansard. Fodd bynnag, mae craidd o fythynnod teras a filu ar wahn yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi goroesi hefyd.

Ymhlith y tai cynharaf mae Waterloo House, ffermdy deulawr l-ganoloesol phedwar bae a adeiladwyd o gerrig llanw gwyngalchog o dan do llechi a chanddo risiau bargodol y tu cefn iddo. Dechreuodd fel neuadd dau fae yn dyddio o'r unfed ganrif ar bymtheg a arferai gynnwys gyntedd croes, yr ychwanegwyd bloc heulol yn dyddio o bosibl o'r ail ganrif ar bymtheg ato yn ddiweddarach. Mae prif nodweddion yr adeilad yn cynnwys cyrn simnai o frics, y mae rhai ohonynt wedi'u gosod ar letraws. Mae nodweddion eraill yn cynnwys cerrig diddos yn ogystal chasmentau a adnewyddwyd sydd mowldin ofolo, ffrm goed a ffenestr plwm sip diemwnt. Mae Blorenge Cottage yn dyddio o'r ail ganrif ar bymtheg. Mae gan y bwthyn unllawr a hanner hwn waliau gwyngalchog o gerrig llanw a tho serth o deils cerrig, cyrn simnai o frics yn y ddeupen ac ychwanegiadau diweddarach. Mae'r ffenestri yn ffenestri adeiniog dau gwarel hanner dormerau ar ogwydd uwchben.

Mae filu mawr ar wahn yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg hefyd yn nodweddiadol o'r ardal; tai deulawr thair ffenestr ydynt fel arfer sydd wedi'u gosod ychydig yn l o'r ffordd. Mae enghreifftiau yn cynnwys Dan-y-Blorenge, Tanyrallt, The Laurels (South Lodge) a Glannant-y-llan, a sefydlwyd yn gynharach o bosibl. Mae'r olaf yn arbennig oherwydd ei ffenestri Gothig pictiwrsg. Mae South Lodge (Rhestredig: Gradd II), sydd chynllun sgwr a tho llechi talcennog a chyrn simnai o frics, wedi cadw ffenestri pengrwn ar y llawr uchaf a feranda cholofnigau o haearn bwrw. Mae'n debyg i'r cerbyty a'r stablau cerrig gerllaw gael eu hadeiladu yr un pryd 'r porthordy (Rhestredig: Gradd II).

Mae tai gweithwyr nodweddiadol yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn yr ardal yn cynnwys rhes ar hyd 'The Cutting'. Adeiladwyd y bythynnod pr hyn sydd ag un ffrynt o gerrig patrymog ac mae ganddynt fn addurniadau o frics melyn o amgylch y ffenestri a'r drysau, toeau llechi a chyrn simnai o frics. Mae elfennau gwreiddiol nodweddiadol yn cynnwys estyllod dwr, portshys bach/porticos thoeau llechi uwchben y drysau ac iardiau blaen bach y ceir waliau brics rheiliau haearn o bob tu iddynt. Mae tai teras yr ardal at ei gilydd yn unffurf o ran arddull ac fel arfer maent wedi'u hadeiladu o gerrig patrymog ac mae ganddynt fn addurniadau o frics melyn a thoeau llechi, er y ceir rhai mn amrywiadau: sy'n amrywio rhwng tai ffrynt dwbl ac un ffrynt a rhwng presenoldeb/absenoldeb ffenestri crwm, sy'n nodi lefelau o statws a dyheadau cymdeithasol.

Mae elfennau nodweddiadol eraill yn yr ardal yn cynnwys nodweddion trafnidiaeth: megis Tramffordd Hill a Rheilffordd Merthyr Tudful, Tredegar a'r Fenni yn ogystal chysylltiadau glanfa Llan-ffwyst (yn HLCA013) a nodweddion yn gysylltiedig diwydiant, megis odynau calch, iard lo a gefail.

Mae cysylltiadau hanesyddol yr ardal yn cynnwys cysylltiadau Crawshay Bailey, a fu farw ym 1872 yn ystod ei ymddeoliad yn Llanfoist House ac a goffeir gan gofgolofn yn y pentref.