The Glamorgan-Gwent Archaeological Trust Ltd.

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Ardaloedd Cymeriad

Blaenafon

002 Estyniad Trefol Blaenafon


'Middle-class' housing along the A4043

HLCA 002 Estyniad Trefol Blaenafon

Anheddiad trefol yn dyddio o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a'r ugeinfed ganrif, wedi'i gynllunio er bod rhywfaint o ddatblygiad organig cynnar. Tai dosbarth canol mawr, tai teras a chyngor modern. Tirwedd amaethyddol weddilliol.Nl i'r map


Cefndir Hanesyddol

Mae ardal tirwedd hanesyddol Estyniad Trefol Blaenafonyn cynrychioli terfyn eithaf ymlediad trefol o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae ffin ogledd-orllewinol yr ardal yn cynrychioli'r tir amgaeedig, a oedd wedi'i isrannu i raddau helaeth yn gaeau hirsgwar adeg sefydlu aneddiadau diwydiannol cynnar yr ardal; erbyn hyn adeiladwyd dros ran helaeth o'r ardal hon.

Gellir edrych ar ddatblygiad hanesyddol yr ardal fel ymlediad aneddiadau trefol ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac yn yr ugeinfed ganrif dros dirwedd ddiwydiannol/amaethyddol gynnar, a oedd wedi'i harosod yn ei thro ar y dirwedd amaethyddol o gaeau datblygedig, afreolaidd, cynharach yn dyddio o'r cyfnod canoloesol/dechrau'r cyfnod l-ganoloesol. Cynhwysai'r rhain Ffi Parc Lettice yn dyddio o'r cyfnod canoloesol/dechrau'r cyfnod l-ganoloesol a thiroedd prydles yn dyddio o'r ddeunawfed ganrif i'r gogledd.

Mae'r ardal yn cynnwys tir y tresmaswyd arno ac a amgaewyd ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a gysylltir chasgliad o dyddynnod wedi'u lleoli ar hyd y priffyrdd. Mae olion y dirwedd amaethyddol flaenorol wedi goroesi ar hyd cwr deheuol yr ardal ac maent yn cynnwys ystd ryddfraint hynafol Ton Mawr, a gysylltir Mr Francis James, a fferm Y Coed, a arferai berthyn i rywun o'r enw Mr Edward James. Mae ffermdy gwreiddiol Ton Mawr wedi'i ddinistrio erbyn hyn ac mae rhan o'r dref wedi tresmasu ar y tir hwn. Cliriwyd coedwigoedd i'r gogledd o fferm Y Coed ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac ar ddechrau'r ugeinfed ganrif ar gyfer y cyfryw waith datblygu. Collwyd y mwyafrif o'r caeau amgaeedig o amgylch ardal Fferm Coedcae hefyd i ymlediad trefol, a ymestynnodd i Middle ac Upper Coedcae.

Digwyddodd datblygiad trefol yr ardal mewn cyfnod byr fel y dangosir ar 2il a 3ydd argraffiad mapiau'r AO dyddiedig 1901 a 1920. Ymddengys i'r cyfnod adeiladu ddechrau yn ystod dau ddegawd olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg; adlewyrchir hyn gan Eglwys Sant Pedr, Llanover Road, a adeiladwyd yn yr arddull Gothig ym 1893. Gwnaed gwaith ehangu pellach yn ystod ail hanner yr ugeinfed ganrif ar ffurf anheddiad trefol cynlluniedig, a disodlwyd y mwyafrif o'r ffermdai a'r bythynnod gwreiddiol i raddau helaeth gan ystadau tai cyngor.

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Heddiw nodweddir Estyniad Trefol Blaenafon yn bennaf gan ystadau cyngor yn dyddio o wahanol gyfnodau rhwng y 1930au a'r 1970au, er enghraifft, Kennard Court, Kennard Crescent a Chapel Newydd, gan gynnwys tai parod yn dyddio o'r 1960au a'r 1970au. Fodd bynnag, efallai fod nodwedd bwysicach i'w chael rhwng Cwmavon Road a Ton Mawr Road; mae'r ardal hon yn ymwneud 'r eiddo yn dyddio o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg/dechrau'r ugeinfed ganrif sy'n arwain allan o'r dref. Mae'r datblygiad hwn yn nodweddiadol o uchelgeisiau'r dosbarthiadau canol a oedd yn ymddangos yn ystod y cyfnod i ddod ymlaen yn y byd.

Mae amgylchedd adeiledig y rhan hon o'r HLCA yn adlewyrchu ffyniant cynyddol a statws cymdeithasol eu trigolion. Mae'r adeiladau yma fel arfer yn fwy o faint nag mewn mannau eraill ym Mlaenafon ac maent yn tueddu i gynyddu mewn maint po bellaf ydynt o ganol y dref. Codwyd yr adeiladau hyn yn bennaf o gerrig garw eu hansawdd ac yn l amrywiaeth o arddulliau; mae nodweddion yn cynnwys ffenestri crwm, cyrn simnai o gerrig, addurniadau o frics coch a melyn o amgylch y drysau a'r ffenestri chylchigau cerfiedig. Mae'r gerddi blaen wal o'u hamgylch, y mae llawer ohonynt wedi cadw eu rheiliau haearn, hefyd yn nodweddiadol.

Ar hyd Cwmavon Road ceir terasau trawiadol mawr o eiddo deulawr a thrillawr. Mae gan y mwyafrif ohonynt un ffrynt, drychiadau wedi'u rendro a drychiadau wedi'u chwipio gro, ffenestri crwm uchder dwbl mawr a gerddi blaen a chanddynt reiliau haearn a chilbyst gwreiddiol cywrain, wedi'u gosod ychydig yn l o'r ffordd. Mae rhai o'r tai hyn wedi cadw eu ffenestri gwreiddiol. Tua phen pellaf Cwmavon Road, yn arwain allan o'r dref, ceir nifer o filu mawr ar wahn.

Lleolir ardal nodweddiadol debyg o dai ar hyd Ton Mawr Road. Mae ganddi gynllun helaeth ac mae naws "clwt pentref" yn perthyn iddi rhwng Ton Mawr Road a Charles Street. Ychwanegir at y teimlad o ehangder gan erddi blaen gweddol fawr gwrychoedd prifet a choed aeddfed. Mae'r stoc dai yma yn cynnwys terasau sylweddol o dai pr ag un ffrynt. Mae addurniadau gwreiddiol yn cynnwys pyrth bwaog pengrwn o frics coch a melyn a chonglfeini addurniadol. Mae'r ardal yn arddangos amrywiaeth o ddeunyddiau toi gan gynnwys teils llechi a choncrid a chyrn simnai o frics (y dymchwelwyd y mwyafrif ohonynt). Nodweddir rhan isaf Ton Mawr Road gan dai un ffrynt a chanddynt addurniadau o frics melyn ar y ffenestri a'r drysau ac fel arfer ffenestri crwm mawr a thoeau llechi.

Nodweddir yr ardal yn union y tu l i Ton Mawr Road gan gynnwys Gladstone Terrace a New James Street gan eiddo llai o faint, llai addurniadol. Fel arfer mae gan yr eiddo hwn un ffrynt a threfniant tri drws mewn amrywiaeth o arddulliau, y mae rhai ohonynt wedi'u rendro bellach.

Nodweddir yr ardal hefyd gan y dirwedd amaethyddol weddilliol, y mae ei ffurf i'w gweld yn bennaf ar hyd Llanover Road ac Upper Coed Cae Road, fodd bynnag, rhannwyd y mwyafrif o'r caeau mwy o faint yn erddi neu'n rhandiroedd. Ffurfiai'r rhain batrwm rheolaidd o gaeau unionlin mawr a chanolig eu maint; mae rhai ffiniau caeau gwreiddiol o gerrig sych i'w gweld o hyd. Ers hynny, codwyd cyfleusterau chwaraeon ar rai o'r ardaloedd agored a oedd ar l. Mae'r ardal o goetir o amgylch Maes y Glyn a Fferm Cae-Dalwyn a arferai fod yn helaethach wedi cadw llawer o'i chymeriad er i goetir gael ei glirio ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif.

Un o fn nodweddion yr ardal hon yw'r systemau rheoli dwr a cheir cronfeydd dwr a gwaith dwr, yn dyddio o ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.