The Glamorgan-Gwent Archaeological Trust Ltd.

Disgrifio Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Ardaloedd Cymeriad

Blaenafon

001 Craidd Trefol Blaenafon


King Street, Blaenavon: view to the north from Queen Street

HLCA001 Craidd Trefol Blaenafon

Anheddiad trefol yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg a gysylltir datblygiad gwaith haearn Blaenafon a diwydiannau cloddio cysylltiedig. Nodweddir yr amgylchedd adeiledig yn bennaf gan dai teras diwydiannol a phatrwm strydoedd cynlluniedig ag adeiladau dinesig cysylltiedig, capeli a chraidd masnachol; cysylltiadau hanesyddol pwysig.Nôl i'r map


Cefndir Hanesyddol

Mae ardal tirwedd hanesyddol Craidd Trefol Blaenafon yn cynrychioli'r brif ardal anheddu a sefydlwyd erbyn 1880 (yn seiliedig ar argraffiad 1af map yr AO). Mae'r ffin yn dilyn ffyrdd a ffiniau caeau gwreiddiol ble bynnag y bo modd. Mae'r ardal hon yn cynnwys y rhan fwyaf o ardal gadwraeth a sefydlwyd gan Gyngor Sir Tor-faen.

Cyn datblygiad y gwaith haearn ym 1788-9 cynhwysai'r ardal dirwedd wledig o ffermydd a bythynnod. Heddiw mae o leiaf un fferm wedi goroesi yn yr ardal, sef Ty'r Godwith (ychydig oddi ar Charles St), tua 1600; mae'r ffermdy wedi cadw lleoedd tn enfawr o gerrig. Graddol bu twf tref Blaenafon, a ddatblygwyd yn rhannol ar dir a oedd yn eiddo i Gwmni Haearn Blaenafon a'i bartneriaid ond hefyd ar dir a oedd yn eiddo i Iarll Y Fenni, Francis James a John Phillips ymhlith eraill, ac adeiladwyd y rhan fwyaf o'r dref ymhell ar l i'r gwaith haearn ei hun gael ei sefydlu. Datblygodd yr anheddiad gwreiddiol yn ystod y cyfnod rhwng dechrau a chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg; ac erbyn y dyddiad hwn cynhwysai ddatblygiadau hirgul ar hyd King Street a Queen Street a phatrwm mympwyol yn ne'r ardal gerllaw eglwys Sant Pedr, (a adeiladwyd ym 1804 gan Thomas Hill a Samuel Hopkins). Bryd hynny roedd y tir yng nghanol yr ardal yn dal i gael ei ddefnyddio at ddibenion amaethyddol.

Cynhwysai'r anheddiad diwydiannol cynnar sy'n gysylltiedig datblygiad diwydiannol yr ardal dai teras, bythynnod ac addoldai. Ymhlith adeiladau pwysig eraill yn dyddio o'r cyfnod hwn roedd Ty Mawr, cartref meistr haearn, a adeiladwyd gan Samuel Hopkins ym 1800, ysgol St Peter's (1816), yr ysgol gwaith haearn gynharaf yng Nghymru.

Mae'r rhan fwyaf o Flaenafon yn dyddio o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dim ond erbyn y 1850au y gellid ei hadnabod fel tref; enwyd y strydoedd yn y 1860au. Sefydlwyd y rhan fwyaf o'r patrwm strydoedd cynlluniedig presennol 'u rhesi rheolaidd o'r 1840au ymlaen ac fe'i cwblhawyd erbyn y 1870au. Broad Street yw'r brif ffordd drwodd, lle y lleolid y rhan fwyaf o'r eiddo masnachol a lle y'i lleolir o hyd. Ehangodd y datblygiad ychydig i'r de-ddwyrain i gynnwys Morgan Street, James Street a New William Street, fel y dangosir ar argraffiad 1af map yr AO. Roedd nifer o adeiladau eraill megis eglwysi, capeli, Sefydliad Gweithwyr a nifer fawr o dafarndai hefyd wedi'u hadeiladu yn yr ardal erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Rhwng 1880 a 1920, gwnaed gwaith mewnlenwi ar hyd y ffryntiadau stryd a fodolai eisoes, yn arbennig Rhydynos Street, ond hefyd mewn mannau eraill.

Ymhlith nodweddion eraill sydd o ddiddordeb ceir gwaith brics yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg a lefel lo yn Rifles Green (argraffiad 1af map yr AO); mae'r rhan fwyaf o'r ardal hon yn dal heb ei datblygu ac efallai fod olion claddedig wedi goroesi.

Nodweddion Tirwedd Hanesyddol

Mae nifer fawr o adeiladau domestig a masnachol gwreiddiol yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn parhau i sefyll yng Nghraidd Tref Blaenafon. Ceir grwp pwysig o adeiladau yn ystd ffurfiol y meistr haearn yn dyddio o ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg gyda'i hadeiladau crefyddol ac addysgol cysylltiedig a leolir ar hyd Church Road. Mae'r rhain yn cynnwys hen blasty'r meistr haearn (Blaenavon House neu Dy Mawr, Adeilad Rhestredig: Gradd II); a elwir erbyn hyn yn gartref nyrsio The Beeches, Eglwys Sant Pedr (Adeilad Rhestredig: Gradd II*) ac Ysgol St Peter's (Adeilad Rhestredig: Gradd II*).

Fodd bynnag lleolid prif graidd yr anheddiad gwreiddiol ar hyd Queen Street a King Street, lle y ceir tai hyn o hyd. Mae adeiladau mewn amrywiaeth o arddulliau a adeiladwyd ar wahanol adegau i'w gweld o hyd ar Queen Street; yn nodweddiadol, mae'r adeiladau, y mae'r mwyafrif ohonynt wedi'u rendro bellach, yn amrywio o ran eu maint a'u ffurf hy ceir bythynnod a thai teras ffrynt dwbl ac un ffrynt. Mae'r amrywiaeth yn adlewyrchu datblygiad mwy anffurfiol yr ardal hon dros gyfnod o amser. Mae natur amrywiol yr adeiladau yn ymestyn i ddeunyddiau adeiladu a thoi gan gynnwys llechi a llechi atgynhyrchu o osodwyd yn lle'r rhai gwreiddiol. Mae rhai cyrn simnai gwreiddiol wedi goroesi, ond mae'r mwyafrif ohonynt wedi'u disodli gan ffliwiau. Yn yr un modd, rhoddwyd ffenestri a drysau newydd yn lle mwyafrif y rhai gwreiddiol, er bod ffenestri codi wedi goroesi mewn rhai adeiladau. Mae ffrynt yr adeiladau yn arddangos cymysgedd o wahanol orffeniadau. Ceir adeiladau heb eu rendro ac adeiladau sydd wedi'u rendro'n arw, sy'n adlewyrchu'r gorffeniad gwreiddiol yn l pob tebyg, ac adeiladau a chwipiwyd gro yn fwy diweddar, y mae gan rai ohonynt addurniadau sment o gwmpas y ffenestri. Mae rhif 44 Queen Street yn enghraifft ddiddorol o fwthyn gweithiwr yn dyddio o ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg sydd wedi goroesi; mae rendr "effaith ashlar" i'w weld o hyd ar y bwthyn hwn sydd ffrynt dwbl a ffenestri codi phedwar cwarel. Codwyd rhifau 14, 15 ac 16 ar yr ochr arall i'r stryd ychydig yn ddiweddarach (cyn-1843), er eu bod wedi'u chwipio gro mn erbyn hyn; maent wedi cadw ffenestri codi a chyrn simnai cerrig llinellol mawr.

Mae tai yn dyddio o ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg i'w gweld o hyd yn King Street hefyd; yn debyg i'r tai yn Queen Street mae'r tai hyn hefyd yn amrywio o ran eu ffurf, eu harddull a'u dyddiad, sy'n awgrymu gwaith datblygu tameidiog. Efallai fod hyn i'w briodoli i'r gwahanol fathau o berchenogaeth eiddo yn yr ardal hon ar ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae adeiladau o ddiddordeb yn cynnwys swyddfa'r post ac eiddo cyfagos, sydd wedi cadw ffenestri codi teiran deuddeg cwarel a chorn simnai o frics, a thafarn The Fountain Inn hefyd - adeilad wedi'i rendro'n arw a oedd yn ddau eiddo ar wahn yn wreiddiol.

Nodweddir y craidd masnachol ar hyd Broad Street, a ddatblygodd yn ystod y 1840au-1860au gan ddatblygiadau strimynnog. Datblygwyd yr ardal hon gan ddatblygwyr annibynnol, ac efallai yr adlewyrchir hynny i ryw raddau gan ffurfiau, meintiau ac arddulliau amrywiol y tai a geir yn yr ardal; mae'r gwahanol driniaethau i ffrynt yr adeiladau yn arbennig o nodweddiadol. Rhoddwyd sawl cynnig ar ddiweddaru ac adfer blaenau siopau pren "traddodiadol" i eiddo masnachol ar hyd Broad Street. Fodd bynnag, gwnaed hyn mewn modd unffurf gan ddefnyddio pren wedi'i fahoganeiddio safonol ac nid yw'n adlewyrchiad manwl gywir o'r gwreiddiol. Dengys hen ffotograffau y byddai blaenau'r siopau hyn wedi'u paentio'n wreiddiol, gan adlewyrchu arddulliau unigol. Rhifau 15-19 Broad Street (Adeiladau Rhestredig: Gradd II) yw'r enghreifftiau gorau; mae'r rhain mewn cyflwr ardderchog ac maent wedi cadw nodweddion gwreiddiol.

Nodweddir y rhan helaethaf o'r ardal gymeriad gan resi o dai teras ag un ffrynt, sy'n codi mewn parau i fyny'r stryd fel y gwelir yn High Street. Mae'r rhain wedi'u hadeiladu o gerrig patrymog neu gerrig wedi'u gosod yma ac acw; ac mae ganddynt gyrn simnai o frics a chymysgedd o addurniadau bwaog cylchrannog o gerrig a brics o amgylch y ffenestri a'r drysau. Addaswyd rhai eiddo masnachol yn High Street yn dai; mae gan y tai hyn ffrynt dwbl fel arfer. Mae gan resi eraill un ffrynt ac maent wedi'u hadeiladu o frics, er enghraifft Upper Waun Street. Mae rhai adeiladau, a leolir ym mhen rhesi/strydoedd, wedi cadw'r mynedfeydd cornel onglog nodweddiadol; sy'n awgrymu y buont unwaith yn dafarndai neu'n eiddo masnachol arall. Mae adeiladau yn yr ardal yn arddangos cymysgedd o driniaethau i'w ffrynt. Mae rhai heb eu rendro, rhai wedi'u rendro, rhai wedi'u rendro'n arw a rhai wedi'u chwipio gro fel yn Phillips Street; ceir cyrn simnai o frics a cherrig. Mae'r amrywiaeth hwn yn ymestyn i'r driniaeth sydd wedi'i rhoi i addurniadau drysau a ffenestri (hy capanau); mae'r rhain yn cynnwys brics, cerrig wedi'u paentio, wedi'u rendro, rhai chonglfeini goramlwg, ac mae rhai o'r rhain yn newydd. Yn yr ardal adnewyddwyd mwyafrif y ffenestri gwreiddiol a dim ond mewn ychydig o dai y mae'r ffenestri gwreiddiol wedi goroesi; ee ffenestri codi chwe chwarel yn y Market Tafarn, Market Street.

Ymestynnai cyfres o resi arunig o amgylch Rifle's Green, at derfynau gogleddol y dref; yn y fan hon mae'r tai yn debyg fwy neu lai i'r tai a geir mewn mannau eraill, fodd bynnag, ceir enghreifftiau lle y mae cribau toeau'r tai yn hytrach na bod yn risiog, yn dilyn cyfuchlin llethr.

Lleolir Old William Street a New William Street o fewn terfynau deheuol yr ardal. Yn Old William Street mae tai teras nodweddiadol ag un ffrynt a drysau bwaog pr o gerrig a brics, sydd wedi'u paentio erbyn hyn, wedi goroesi, er bod enghreifftiau o dai drysau o gerrig cylchrannog nad ydynt yn fwaog i'w gweld hefyd. Mae gan New William Street ar y llaw arall amrywiaeth o dai teras ag un ffrynt, rhai ohonynt threfniant yn cynnwys tri drws (hy mae un ohonynt yn fynedfa i'r iardiau cefn), ac mae rhif 40 yn enghraifft o'r math hwn o dy. Mae gan dai eraill un ffrynt ond nid ydynt yn dai pr. Nodweddir pen dwyreiniol New William Street gan dai ag un ffrynt a adeiladwyd ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg o gerrig patrymog ag addurniadau o frics melyn o amgylch y drysau a'r ffenestri sydd chylchigau endoredig ym mhennau'r capanau a'r conglfeini. Mae addurniadau eraill yn cynnwys llin-gwrs melyn bedair bricsen o led islaw ffenestri ar y llawr uchaf.

Nodweddir yr ardal hefyd gan amrywiaeth o adeiladau dinesig pwysig ac adeiladau pwysig eraill. Mae'r rhain yn cynnwys Neuadd a Sefydliad y Gweithwyr a adeiladwyd ym 1893 (Adeilad Rhestredig: Gradd II), Swyddfeydd y Dref (Adeilad Rhestredig: Gradd II) ar Lion Street ac ar Prince Street, prif Swyddfa'r Post (Adeilad Rhestredig: Gradd II) a adeiladwyd ym 1937 yn yr arddull Neo-Sioraidd, sydd tho talcennog, ffenestri codi a drws pedimentog, canolog, trawiadol o gerrig. Mae cofgolofn i'r Ddau Ryfel Byd, a saif ar gornel Church Road a High Street o fewn paramedr Neuadd a Sefydliad y Gweithwyr, sydd hefyd yn rhestredig (Gradd II).

Mae tafarndai yn parhau yn nodwedd amlwg o'r ardal er eu bod gryn dipyn yn llai niferus nag oeddynt yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan honnid ei bod yn bosibl yfed mewn tafarn gwahanol bob wythnos o'r flwyddyn. Ymhlith y tafarndai sydd wedi goroesi mae The Rifleman's Arms, Gwesty'r Lion (Gwesty'r Red Lion), tafarn y Rolling Mill, Gwesty'r Castle, The Cambrian, The Fountain a'r Queen Victoria. Fe'u hadeiladwyd i'r pwrpas yn aml ym mhen rhesi ond cynhwysent hefyd rai eiddo domestig a addaswyd.

Roedd capeli yn elfen bwysig o ddiwylliant Blaenafon a chynhwysent gapeli a wasanaethai gynulleidfaoedd Cymraeg a Saesneg eu hiaith. Mae rhai enghreifftiau sydd wedi goroesi yn cynnwys Capel Horeb, sef Capel y Bedyddwyr (Adeilad Rhestredig: Gradd II) a adeiladwyd ym 1862, Capel Bethlehem, sef Capel yr Annibynwyr (Adeilad Rhestredig: Gradd II) a adeiladwyd ym 1842, Capel a adeiladwyd gan y Bedyddwyr Saesneg ym 1888 yn yr arddull Glasurol Eidalaidd, Capel Bethel a adeiladwyd gan y Bedyddwyr ym 1887 ac Eglwys Efengylaidd Blaenafon, Capel Moriah (Adeilad Rhestredig: Gradd II).

Mae cysylltiadau hanesyddol yn nodwedd bwysig o'r ardal. Ymhlith y bobl enwog sy'n gysylltiedig 'r dref mae Thomas Hopkins a'i fab Samuel Hopkins, meistri haearn; Thomas Hill, rheolwr gwaith haearn Blaenafon; J.G. Williams; dyn busnes lleol a gyfrannodd at ddatblygiad y dref, yn arbennig Broad Street a Howell Harris a adeiladodd Eglwys gyntaf y Methodistiaid Calfinaidd yn y dref. Mae llawer o bobl nodedig hefyd wedi'u claddu yn eglwys a mynwent Eglwys Sant Pedr ac o'r bobl hyn efallai mai Samuel Hopkins, Thomas Hill a Thomas Deakin (tirfesurydd y gwaith haearn) yw'r rhai mwyaf adnabyddus. Un arall sy'n gysylltiedig 'r dref yw Alexander Cordell yr ysbrydolwyd ei nofel, Rape of the Fair Country, gan Flaenafon.